Prawo

Senat RP dokonał uporządkowania i doprecyzowania przepisów w uchwalonej ustawie. Jednocześnie przywrócił ważne dla środowiska teatralnego zapisy dotyczące zatrudniania zespołów artystycznych i uzyskiwania zgody w przypadku podejmowania dodatkowej pracy lub działalności na rzecz innego podmiotu.

PKPP Lewiatan popiera przyjęte poprawki, które w szczególności dotyczą:

1) zasad zatrudniania na czas określony pracowników artystycznych - dodanie art. 26aa i art. 26ab ustawy

Poprawka polega na tym, że umowa o pracę na czas określony z pracownikiem artystycznym, zawarta na okres dłuższy niż jeden sezon artystyczny, lub umowa o pracę na czas nieokreślony z takim pracownikiem, może być rozwiązana za wypowiedzeniem każdej ze stron, złożonym nie później niż na 4 miesiące przed końcem sezonu artystycznego. Rozwiązanie umowy o pracę następuje z ostatnim dniem sezonu artystycznego.
Umowa o pracę na czas nieokreślony może być rozwiązana w szczególności z powodu potrzeb repertuarowych instytucji artystycznej, niedostatecznej jakości pracy lub braku osiągnięć artystycznych pracownika artystycznego.

Przyjęcie tej poprawki jest o tyle zasadne, że teatry instytucjonalne funkcjonują w oparciu o środki publiczne. Nie ma przepisu, na który można się powołać w wypadku kontroli skarbowej z jakiego powodu aktor, który nie uczestniczył w próbach i nie grał w danym miesiącu, otrzymuje wynagrodzenie. Oczywiście w teatrze tak było i jest, tyle że to prawo zwyczajowe, a nie stanowione. Zatem powinny być utrzymane przepisy nowelizacji, aby pozwalały wydzielić grupę artystów wykonawców jako szczególną kategorię pracowniczą, o specyficznej formie zatrudniania, nie pozbawiające jej jednocześnie, ogólnie przyznawanym wszystkim zatrudnionym praw socjalnych i pracowniczych. Stąd pojęcie umowy sezonowej powinno być utrzymane jako szczególny sposób zatrudnienia.

Rezygnacja z przepisów regulujących zatrudnienie terminowe wymusza konieczność dokonania niezbędnych zmian w regulaminach pracy instytucji, gdyż nie mogą one być sprzeczne z Kodeksem pracy. W konsekwencji artysta wykonawca ma prawo do urlopu na żądanie, podejmowania innej pracy bez zgody i powiadamiania instytucji. To oznacza, że stabilizacja działania instytucji ma się opierać na dobrej woli zatrudnionych artystów i działających w instytucjach prawach zwyczajowych, które - jak widać z niedawnych głośnych medialnie zdarzeń w teatrach, w zetknięciu z możliwościami, które daje wolny rynek pracy artystów, łatwo ulegają korozji.

Warto podkreślić, że umowa sezonowa nie różni się od umowy na czas nieokreślony w tym znaczeniu, że jeśli aktor etatowy w teatrze nie zostaje obsadzony w kolejnej sztuce, a spektakle w których gra schodzą z afisza, jego dalsze zatrudnienie w teatrze, z całą pewnością ustaje, bez względu na to czy jest zatrudniony na czas określony czy nieokreślony. Przy umowie tzw. sezonowej zawieranej na czas określony dzieje się to z końcem sezonu i czteromiesięcznym okresem wypowiedzenia. Zatem umowa trwa do momentu wypowiedzenia, które każdorazowo musi nastąpić w ustawowo określonym terminie. Zatem trudno oczekiwać w zawodzie artystycznym większej stabilizacji zatrudnienia.

Należy podkreślić, że umowa sezonowa w większym stopniu jest umową na czas nieokreślony. Skoro bez wypowiedzenia w określonym terminie trwa nadal, to jedyną jej odmiennością, wobec umowy na czas nieokreślony, jest właśnie termin jej wypowiedzenia i zakończenie jej trwania. Przy czym termin jest dłuższy o miesiąc, niż przy umowie na czas nieokreślony.
Tak rozumiana umowa spełnia sens, jaki chciano jej nadać w planowanej ustawie o teatrze. A mianowicie, że aktor w zespole teatralnym jest zobowiązany do dyspozycyjności w trakcie trwania całego sezonu i że to wypełnia niezbędne gwarancje realizacji sezonowych planów artystycznych teatru. Z drugiej strony wyjaśnia, jak się okazuje ostatnio często zapomniane, zasady twórczości opartej o zespół artystów, że zatrudniając lub przystępując do zespołu obie strony zobowiązują się do wzajemnej współpracy z zespołem, przenosząc je na każdy następny sezon i że ustaje ono jedynie w razie rezygnacji z końcem sezonu.

Zachowując sens sezonu artystycznego i chroniąc specyfikę działania teatru repertuarowego, a jednocześnie uwzględniając zarzuty zarówno prawne, merytoryczne i natury psychologicznej, towarzyszące konsultacjom społecznym wnioskujemy o przyjęcie powyższej poprawki.

2) wyrażania zgody w razie podejmowania dodatkowej pracy lub działalności na rzecz innego podmiotu - dodanie ust. 4-6 do art. 31a ustawy

Poprawka polega na tym, że podjęcie przez pracownika artystycznego dodatkowego zatrudnienia lub zajęć na rzecz innego podmiotu wymaga uzyskania zgody pracodawcy, o ile dodatkowe zatrudnienie lub zajęcia mogłyby kolidować z wykonywaniem przez pracownika obowiązków wynikających ze stosunku pracy.
Pracodawca może uzależnić udzielenie zgody na podjęcie przez pracownika artystycznego dodatkowego zatrudnienia lub zajęć na rzecz innego podmiotu od uzyskania zobowiązania tego podmiotu do pokrycia kosztów, które pracodawca poniesie w związku wykonywaniem przez pracownika dodatkowego zatrudnienia lub zajęć, w szczególności z tytułu odwołania spektaklu lub koncertu, zaangażowania nowego wykonawcy lub przeprowadzenia dodatkowych prób.
Wykonywanie dodatkowego zatrudnienia lub innych zajęć bez uzyskania zgody może stanowić podstawę do rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia z winy pracownika.

W pełni uzasadnione jest również przywrócenie przepisu w sprawie wyrażania zgody przez pracodawcę na dodatkowe zatrudnienie pracownika w celu wykonywania pracy na rzecz innego podmiotu. Dzięki temu możliwe staje się tworzenie planów artystycznych sezonu teatru, i zagwarantowanie ich realizacji poprzez zapewnienie dyspozycyjności zaangażowanego do ich wykonania zespołu wykonawców.

Teatr będący instytucją publiczną w specyfice swojego działania niczym się nie różni od jakiejkolwiek produkcji artystycznej, a zakres prac aktora w zespole teatru od innych prac wykonywanych na wszelkich polach - to znaczy przygotowanie i wykonanie powierzonej roli. Gwarancją niezbędną do rozpoczęcia jakiejkolwiek produkcji artystycznej (spektakl, film, serial,) jest zobowiązanie, również prawne, wszystkich wykonawców do dyspozycyjności wobec wszelkich prac związanych z powstawaniem i eksploatacją spektaklu, filmu czy serialu. Taką gwarancją w filmie, serialu czy wykonywaniu roli w teatrze nie będąc aktorem etatowym, jest umowa cywilno-prawna o dzieło i przekazanie praw wykonawczych, obwarowana wszelkimi prawami odszkodowawczymi, a czas jej obowiązywania jest związany z zakończeniem tych prac. Ta oczywistość przypisana do lojalności wobec dzieła, partnerów i własnych zobowiązań, po przekroczeniu drzwi teatrów repertuarowych zamiera. Lądujemy w świecie, gdzie żądzą bardziej prawa pracownicze, niż etos zawodowy, interes pracowniczy, choćby kosztem instytucji, a często i współpracowników. Praca w teatrze coraz bardziej staje się niewygodnym elementem, utrudniającym wolność artysty w przyjmowaniu bardziej intratnych propozycji niż praca w teatrze. Pokus jest wiele i wszyscy doskonale wiemy, że teatry działają dzięki aktorom, którzy w dalszym ciągu traktują teatr jako miejsce rozwoju, pracy artystycznej i bezpośredniego spotkania z widownią. Wiemy, że teatr nie ma możliwości zapewnienia warunków finansowych, dających choćby namiastkę konkurencyjności wobec podmiotów zewnętrznych. Ale ta sytuacja nie może stawać się stałym elementem teatralnego życia, a reguły przypisane pracy zbiorowej nie mogą przestać dotyczyć teatru.
Stąd uzyskanie zgody pracodawcy na dodatkową pracę jedynie w sytuacji, gdy dodatkowe zatrudnienie lub zajęcia mogłyby kolidować z wykonywaniem przez pracownika obowiązków wynikających ze stosunku pracy jest w pełni uzasadnione i zrozumiałe.

W związku z powyższą argumentacją PKPP Lewiatan zwraca się do Pań i Panów Posłów z wnioskiem o przyjęcie poprawek Senatu, albowiem przedłożone propozycje są kompromisem, idącym w dobrą stronę dla obu stron, zarówno pracodawcy, jak i pracownika.